SÜRGÜNDEN SALONA: BİR SESİN, BİR ÖMRÜN VE İNSANIN AĞIR ÇELİŞKİSİ
Bazı insanları anlatmak için onların hayatını baştan sona bilmek gerekmez. Bazen bir sanatçı, hayatınıza tek bir şarkıyla değil; yıllar arayla yaşadığınız birkaç anıyla yerleşir. Ahmet Kaya da benim için böyle bir isim. Onu seçmemin sebebi yalnızca güçlü sesi, kendine has yorumu ya da şarkılarının insanda bıraktığı derin duygu değil. Ahmet Kaya, benim hafızamda bir kavganın ortasında, bir evin sessizliğinde ve annemin gözyaşlarında yeniden şekillendi.
Onun adı, çocukluk yıllarımda anlamını tam kavrayamadığım bir tartışmanın sebebiydi. Yıllar sonra aynı ad, bir zamanlar onun üzerinden kavga eden bir insanın dinlediği şarkıda karşıma çıktı. Daha sonra annemin, Ahmet Kaya’nın sesini televizyondan duyduğunda ağladığı bir akşamda, bu ismin yalnızca bir sanatçıya ait olmadığını bir kez daha anladım. O ses, insanların birbirine ne kadar kolay düşman edilebildiğini; fakat zaman geçince aynı insanların o seste kendilerine ait bir hüzün bulabildiğini gösteriyordu.
Bu yüzden Ahmet Kaya’yı seçtim. Çünkü onun hikâyesinde yalnızca bir sanatçının hayatı yoktu; bizim öfkelerimiz, korkularımız, gecikmiş pişmanlıklarımız ve bir türlü vazgeçemediğimiz önyargılarımız da vardı. Bir insanın yaşarken susturulup, yokluğunda herkesin duygusuna tercüman olması kadar büyük bir ironi olabilir mi? Ahmet Kaya’nın sesi, yıllar önce duyulmayanların; bugün hâlâ duyulmayı bekleyenlerin sesi gibi geliyor bana.
Belki de bu yazı, Ahmet Kaya’yı anlatmaktan çok, onun şarkılarını dinlerken kendimiz hakkında fark ettiklerimizi anlatma çabasıdır. Çünkü bazı sanatçılar yalnızca şarkı söylemez; bize kim olduğumuzu, neye kızdığımızı ve neye geç kaldığımızı da hatırlatır.
Bu coğrafyada takvim yaprakları hızla değişir, mevsimler birbirini kovalar, kuşaklar yenilenir ama bazı alışkanlıklarımız, bazı duygusal reflekslerimiz yerinde sayar. Şarkılar değişmez aslında; değişen yalnızca onları dinleyenlerin durduğu yerler, takındıkları yüzler ve en çok da o ezgileri ne zaman, nerede, hangi tonda mırıldandıklarıdır. Bizim buralarda bir insanın sesine ve kimliğine mesafeyle bakmakla, yıllar sonra aynı sesin hüznünde çaresizce teselli bulmak arasında sadece zamanın getirdiği mahcup bir sessizlik vardır. Ve o sessizlik, insanın kendi kalbine koyduğu yapay sınırların ve en derin çelişkilerin en yalın kanıtıdır.
Ahmet Kaya, bu topraklarda yalnızca şarkı söyleyen bir müzisyen olmadı hiçbir zaman. O, bir dönemin sokaklarında yankılanan kederin, sabahın erken saatlerinde işe gidenlerin yorgunluğunun, cezaevi önlerinde bekleyen annelerin çaresizliğinin ve gurbete savrulan insanların iç çekişinin sesiydi. Sesinde sadece bir melodi değil; Malatya’dan İstanbul’un kenar mahallelerine uzanan bir göçün tozu, atölyelerde geçen bir gençliğin ter kokusu ve bastırılmış duyguların patlamaya hazır ağırlığı vardı. O bağlamaya her vurduğunda çıkan o sert, ritmik ve adeta feryat eden tını, dinleyenin kabuğunu kırıp doğrudan en çıplak yarasına dokunurdu. "Kafama sıkar giderim" derken bir restleşmeyi, "Kum gibi" derken insanın içini eriten o derin teslimiyeti, "Arka mahalleler"de ise bu ülkenin görmezden gelinen arka sokaklarını anlatıyordu. Ne var ki, insanı tam kalbinden yakalayan bu ses, uzun yıllar boyunca yasakların, önyargıların, kutuplaşmaların ve mesafelerin gölgesinde kaldı.
Çocukluğumun geçtiği 2000’lerin başına dönüyorum sık sık. Belleğin öyle garip bir huyu var; geçmişte yaşanmış küçük bir anı, insanın hayatı ve toplumu anlama biçimini kökten değiştirebiliyor. Fransa’da yaşayan Bayburtlu bir ailenin büyük oğlu vardı mahallemizde. Bir gün yasaklı olan o şarkıları dinlerken, nereden çıktığı belli olmayan bir gerginlikle abimin karşısına dikildi. Sınırların ötesinde bir yerlerde yaşanan bir tartışmanın hesabını, burada hiç tanımadığı insanlara kesmek istiyordu. Mesele, Ahmet Kaya üzerinden kurulan yapay bir intikam teorisiydi; Fransa’da yaşanan soyut bir hadise öne sürülerek Türkiye’de birilerinin hesaba çekilmesi gerektiği söyleniyordu. Ortada ne şahsi bir husumet ne de hayatın olağan akışına uygun mantıklı bir sebep vardı. Yalnızca kulaktan kulağa yayılan önyargılar ve o önyargılara kurban seçilen bir sanatçının adı vardı. Sözler bir anda sertleşti, hava gerildi ve abimin yanına atılarak kendimi bir kavganın ortasında buldum. Çocuk aklım, savunma refleksiyle yumrukları sıkarken bile içten içe aynı şeyi sorguluyordu: İnsan, hiç yüzünü görmediği insanların öfkesini, hiç tanımadığı bir ses üzerinden neden yanı başındaki komşusuna yöneltir? O gün o tozun dumanın içinde kimse kazanmadı; zaten önyargılar ve kimlikler üzerinden kurulan hiçbir tartışmadan insanın galip çıktığı da görülmemiştir.
Fakat o hikâyenin asıl düğümü o gün sokakta değil, aradan geçen birkaç yıl sonra çözüldü. Bir gün aynı kişinin, geçmişte adını öfkeyle andığı, uğruna kavga başlattığı o aynı Ahmet Kaya’nın bir kasetini büyük bir kederle, gözlerini uzaklara dikerek dinlediğine şahit oldum. İşte o an sarsıldım ve insanın kendine ördüğü o katı duvarların aslında ne kadar kırılgan olduğunu anladım. Dün mesafeyle durduğu, ötekileştirdiği o ses; bugün kendi iç dünyasındaki yalnızlığına, gurbet hasretine, yarım kalmış sevdasına ya da çaresizliğine eşlik ediyordu. Sanat ve insanın saf duygusu, insanın kendine inşa ettiği bütün o öfke kalelerini eninde sonunda aşıyordu.
Yıllar akıp gitti, anılar zihnimizin bir köşesinde duruldu. Bir akşam evde televizyonun karşısındaydık. TRT 1 ekranlarında Cennetin Çocukları dizisi oynuyordu ve bölümün final sahnesinde birdenbire o tanıdık, tok, buğulu ses odayı dolduruverdi. Ahmet Kaya söylüyordu. Yanımda oturan anneme baktım; gözlerinden usulca süzülen yaşları gördüm. Annem sadece dizideki dramatik bir sahneye ya da melodinin güzelliğine ağlamıyordu. O gözyaşlarında; bu ülkenin yüzleşmekte geç kaldığı hatıraları, ortak acıları ve paylaşılamayan hüzünleri vardı. Bana dönüp fısıldadığı o cümle hâlâ kulaklarımda çınlar: Yıllarca kasetleri gizlenerek dinlenen, adı anıldığında ortamları geren, bir gecede üzerine çatal bıçak fırlatılarak yalnızlaştırılan ve nihayetinde gurbet ellerde, Paris’te bir otel odasında kalbi duran bir adamın şarkısı; şimdi devletin resmi televizyonunda, herkesin evinde, bir aile dizisinin en dokunaklı anında çalıyordu.
Annemin o sessiz hüznü, bu coğrafyadaki en yalın insanlık terazisiydi aslında. Düşünsenize; bir sanatçı yaşarken anlaşılamayacak, ait olduğu topraklardan binlerce kilometre uzakta, Seine Nehri'nin kıyısında, memleket hasretiyle sürgünde hayata veda edecek ve Père Lachaise Mezarlığı'na defnedilecek... Sonra aradan yıllar geçecek ve onun yokluğunda, o yasaklı şarkıların, o sürgün acısının içine sindiği şarkılar milyonların ortak duygusuna tercüman olacak. “Hani benim gençliğim anne…” Bir sesin dirisine tahammül edemeyip, ardından o sesin mirasıyla hüzünlenmek insan ruhunun ne kadar geç kalmış bir mahcubiyetidir.
Çünkü Ahmet Kaya’nın şarkılarında anlattığı şey aslında hiçbir zaman sadece bir kişiye ya da zümreye ait değildi. O, sabahın köründe yollara düşen fabrika işçisinin yorgunluğunu söylerken de aynıydı; Karadeniz’de fındık toplayan, Çukurova’da pamuk tarlalarında ter döken, ekmeğini taştan çıkaran mevsimlik işçilerin nasırlı ellerini anlatırken de aynıydı. Ve o mevsimlik işçiler çoğu zaman kimlik üzerinden şiddette uğrararken, şiddeti uygulayan ise evine dönüp “martılar ağlardı çöplüklerde…” dinlemeye koyulur. Onun sesinde bu toprakların çilesi, ekmek kavgası ve insan sıcaklığı vardı. Bizler ise çoğu zaman o sesin içindeki insanı ve emeği görmek yerine, etrafına örülen yapay etiketlere takılıp kaldık.
Birlikte yaşamanın, ortak bir geleceği paylaşmanın ve gerçek vicdanın asıl sınavı da tam burada başlıyor. Birbirimizi anlamak için bir ömrün tükenmesini, bir sanatçının sürgünde ölmesini ya da insanların birbirini yaralamasını beklemek zorunda değiliz. Tarlada ekmeğinin peşinde koşan bir emekçiyi, sokakta yürüyen bir insanı sadece memleketiyle, diliyle ya da aidiyetiyle yargılamak yerine; onun da bizim gibi sevdaları, korkuları ve geçim derdi olduğunu fark edebildiğimiz gün aramızdaki mesafeler gerçekten kapanacak.
Ahmet Kaya’nın hikâyesi ve geride bıraktığı o eşsiz miras, bize yalnızca unutulmaz ezgiler değil; insanın insana ne kadar geç kalabildiğini gösteren acı bir hayat dersi bırakıyor. İhtiyacımız olan tek şey; seslere, insanlara ve emeğe önyargıların ve peşin hükümlerin ardından değil, daha fazla vicdanla, merhametle ve anlayışla yaklaşabilmek. Fransa’daki o gencin yıllar sonra o kaseti dinlerken bulduğu duygu gibi; hayat bizi eninde sonunda aynı insani kederde ve ezgide birleştiriyor. Yeter ki birbirimizin sesini duyabilmek için bir ömrün daha sessizce çekip gitmesini beklemeyelim.