ADALETİN İNŞASI, İNSANIN İHYASIYLA BAŞLAR
Her yeni güne başlarken siyasal ve küresel gündemin, kendi düşüncelerimizin, çevremizin, içinde bulunduğumuz sektörün sorunlarının, hırslarımızın ve beklentilerimizin etkisiyle hareket ediyoruz. Bütün bunlar, dünyayı nasıl gördüğümüzü, olayları nasıl yorumladığımızı ve hangi kararları aldığımızı çoğu zaman fark ettirmeden biçimlendiriyor. Bu süreç içerisinde sürekli kararlar veriyor, tercihlerde bulunuyor ve kendimizi belirli bir yöne doğru konumlandırıyoruz. Ne var ki olayları, gelişmeleri ve toplumsal meseleleri değerlendirirken çoğu zaman gözden kaçırdığımız temel bir gerçek var. Bütün bu süreçlerin merkezinde özne/ fail olarak insan bulunuyor. Zira insanı yalnızca gelişmelerden etkilenen bir varlık olarak görmek, meselenin önemli bir boyutunu eksik bırakıyor. Çünkü insan aynı zamanda düşünen, tercih eden, yönelen, karar veren ve yaptığı tercihlerle içinde bulunduğu dünyayı yeniden şekillendiren bir faildir. Bu nedenle yaşadığımız sorunları yalnızca sistemlerin, kurumların, şartların veya dış etkenlerin sonucu olarak değerlendirmek yerine, insanın bu süreçlerdeki iradesini, sorumluluğunu ve belirleyici rolünü de sorgulamak zorundayız. Bu sorgulamayı yapmadığımız zaman konuların, olayların, sorunların sonuçlarına takılıp bu prangadan kurtulamıyoruz. Bundan sonra ise sistem, kurumlar veya siyasal/ideolojik kararlar üzerinde eleştiri ve tepkilerimizle yeni bir çıkış yolu arıyoruz.
Bu duruma örnek olarak adalet ve liyakat konusu toplumun genelinde tartışılıyor. Bu her iki konu aslında insanlık tarihi boyunca gündemde olmuş ve tartışılmıştır.
Bir toplumda adaletin nasıl tesis edileceğini konuşurken çoğu zaman kurumları, kanunları, yönetmelikleri ve denetim mekanizmalarını tartışırız. Devletin hangi ilkelerle yönetilmesi gerektiğine, kamu görevlerine kimlerin atanacağına, hakların nasıl korunacağına dair uzun uzun cümleler kurarız. Bütün bunlar elbette önemlidir. Fakat üzerinde yeterince durmadığımız bir soru var. Adaleti tesis etmek üzere kurduğumuz kurumları yönetecek, kanunları uygulayacak insanlar için o meslek hakkından yeterlilik ve teknik donanım ön planda tutulurken, bu insanların nasıl bir manevi, vicdani ve ahlaki donanıma sahip olması konusunda ise titizlikle durulmuyor. Çünkü en kusursuz görünen sistemler bile insan eliyle işler. Kanunları yorumlayan, kuralları uygulayan, yetki kullanan ve başkalarının hayatını etkileyen yine insandır. Dolayısıyla adalet meselesini yalnızca kurumların işleyişine indirgemek, meselenin en kritik unsurunu gözden kaçırmak anlamına gelir. Adaletin kurumsal bir düzeni tabi ki olmalıdır. Fakat o düzenin ruhu, onu yaşatan insanın ahlakında saklıdır. Bir kurumun kapısına adalet yazmak kolaydır. Asıl mesele, o kapıdan içeri giren herkesin (görevli ve vatandaşın) adalet duygusuyla hareket edip etmediğidir.
Liyakat tartışmaları da benzer bir çelişkinin etrafında dönüyor. Bir göreve kimin getirileceği, hangi ölçütlerin esas alınacağı, ehliyetin nasıl belirleneceği üzerine konuşuyoruz. Bu kriterler liyakat kavramının temel argümanlarındandır. Ancak liyakati çoğu zaman yalnızca diploma, deneyim, teknik bilgi veya mesleki başarı üzerinden tanımlıyoruz. Oysa bir insanın bir işi yapabilecek bilgiye sahip olmasıyla, o işi hakkaniyetle yapabilecek ahlaki yeterliliğe, vicdani iradeye sahip olması aynı şey değildir. Yani bir insan son derece yetenekli olabilir. Karmaşık sorunları çözebilir, büyük projeleri yönetebilir, stratejik kararlar alabilir ama bunlar yeterli değildir. Yeteneğini siyasi/ideolojik aidiyeti, maddi çıkarı ve hatta bilinçli olarak planlı bir kaos senaryosu için kullanıyorsa, gücünü başkalarının hakkını gözetmeden işletiyorsa, sahip olduğu beceriler, toplumsal adalet, ahenk ve huzur için bir fayda vermez. Hatta bilginin ve ehliyetin ahlaktan koparıldığı yerde sonuç daha girift ve yıkıcı olup, adaletsizliğin daha etkili bir aracına dönüşebilir.
Öyleyse liyakat nedir? Yalnızca işi bilmek mi, yoksa işin hakkını vermek mi? Bir görevi yerine getirebilmek mi, yoksa o görevin emanet ettiği sorumluluğu taşıyabilmek mi?
Gerçek liyakat, insanın sahip olduğu imkânı ne kadar iyi kullandığı kadar, o imkânı kullanırken kimin hakkını gözettiğiyle de ilgilidir. Bilgi, ehliyetin temelidir fakat ahlak, maneviyat ve hakkaniyetle birleşmeyen bilgi, insanı adil bir davranışa, sonuca götürmez.
Burada daha derin bir meseleyle karşı karşıya kalıyoruz. İnsan, adaleti gerçekten ilke olarak mı savunuyor, yoksa adaleti kendi çıkarlarını koruduğu sürece mi savunuyor? Bu soru, hepimizin kendisine yöneltmesi gereken ahlaki, vicdani sorudur.
Kendi hakkımız ihlal edildiğinde mi adaleti hatırlıyoruz? Haksızlığa uğradığımızda mı hukuktan, eşitlikten ve liyakatten söz ediyoruz? Aynı haksızlık, bizim yakınımıza, mensubu olduğumuz çevreye veya desteklediğimiz bir yapıya fayda sağladığında mı tutumumuz değişebiliyor? Yoksa bu noktada hak ve adalet irademizi beyan etmeyerek başka muadil kişi veya olaylar üzerinden yeni bir tartışma sarmalına mı kapılıyoruz?
Şunu özellikle belirtmek gerekiyor ki, kanun bir davranışın sınırlarını belirler. Ahlak ise insanın o sınırların ötesinde hangi sorumluluğu taşıdığını hatırlatır. Bu nedenle adil bir toplum arayışında mesele yalnızca daha iyi kanunlar oluşturmak, kurumlar kurmak değildir. Aynı zamanda o kurumların içinde görev alacak insanın vicdanını, sorumluluk duygusunu ve hakikat karşısındaki tutumunu da önemsemektir. Bir ilkeyi, değeri dilde yüceltmekle, onu hayatta bir ölçü hâline getirmek arasında ahlaki bir çizgi vardır. Bu çizginin en görünür biçimde ortaya çıktığı alanlardan biri, haksızlık karşısında gösterdiğimiz tepkilerdir.
Bir haksızlıkla karşılaştığımızda ona gerçekten haksızlık olduğu için mi itiraz ediyoruz, yoksa haksızlığa uğrayan kişinin kim olduğuna bakarak mı tavır alıyoruz?
Haksızlığı yapan kişi siyasal olarak desteklediğimiz bir çevreye mensupsa, bağlı bulunduğumuz bir cemaatle veya sosyal grupla ilişkiliyse, tanınmış ve popüler biriyse, tepkinin içeriği ve şiddeti değişebiliyor mu? Bazen açıkça yanlış olan bir davranışı savunmak için türlü gerekçeler üretiyor, bazen de aynı davranışı bize uzak bir kişi gerçekleştirdiğinde en ağır ifadelerle mahkûm ediyor muyuz? Aksi takdirde adalet, ilkesel, ahlaki bir tutum olmaktan çıkıp aidiyetlerin ve ilişkilerin gölgesinde şekilleniyor. Oysa hakkaniyet, kişinin kimliğinden bağımsız olarak hakikatin yanında durabilmeyi gerektirir. Bir yanlışın yanlışlığını, onu kimin yaptığına bakmaksızın görebilmek, bir haksızlığa, fail bizim yakınımız olduğunda da karşı çıkabilmek ahlaki olgunluğun, erdemin işaretidir.
Bütün bu çelişkiler bizi daha temel bir soruya götürüyor. İnsan, kendi zihninden, hayatından değerleri, ahlaki ilkeleri uzaklaştırarak nasıl adil bir düzen kurabilir?
Manevi, ahlaki ve kültürel değerler, yalnızca geçmişe ait hatıralar veya toplumsal kimliği tanımlayan semboller değildir. Bunlar, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve hayatın anlamıyla kurduğu ilişkiye yön veren temel ölçülerdir. Modern çağda insanın zihinsel tutumlarında dikkat çeken en pervasız yaklaşımlardan biri, ortak değerler, manevi ilkeler ve ahlaki ölçütler hakkında tutarsız eleştiriler üretmesi, bunların meşruiyetini açıkça sorgulaması ve hatta reddetmesidir. Çünkü bu tutum sonucunda insanın davranışında ve konulara bakışında bir ölçü kalmıyor. Kişinin kendi görüşü, beklentisi, siyasal aidiyeti, maddi çıkarları onun hayatının temel dinamiğini oluşturuyor.
Fârâbî’nin erdemli toplum anlayışından bakıldığında, toplumun temel meselesi yalnızca kurumların doğru işlemesi değil, o kurumları oluşturan ve yönlendiren insanların hakikati, iyiyi ve adaleti ortak bir amaç olarak benimseyebilmesidir. Erdemli toplum, insanların yalnızca aynı şehirde, ülkede veya aynı siyasal yapı içinde bulunmasıyla değil, ortak bir iyiyi, hakikati gerçekleştirme iradesi etrafında birleşmesiyle ortaya çıkar.
Toplumsal dönüşümün ilk adımı belki de insanın kendisini problemin dışında görmemesidir. “Bu toplum neden böyle?” sorusunun yanına “Ben bu toplumun nasıl olmasına katkıda bulunuyorum?” sorusunu koyabilmektir. Bunun için yalnızca teorik tartışmalar yeterli değildir. Eğitimden aileye, sivil toplumdan kültür ve sanata, sosyal medyadan siyasal hayata kadar adalet, liyakat, sorumluluk, hakkaniyet ve ortak iyi üzerine bilinç oluşturan çalışmaların yaygınlaştırılması gerekir. İnsanların sadece başkalarını eleştirmesini değil, kendi davranışlarını da aynı ölçülerle değerlendirmesini sağlayacak bir ahlak ve muhasebe kültürü geliştirilmelidir.
Çünkü erdemli bir toplum, erdem talep eden insanların çokluğuyla değil, erdemi kendi hayatında sorumluluk hâline getiren insanların çoğalmasıyla kurulur.
Şunu unutmamak gerekiyor ki, eğer bir toplumu manevi, ahlaki ve kültürel bilgi ve ölçülerle inşa ve ihya etmezseniz, ihmal ettiğiniz bu toplum, inşa ettiğiniz sistemleri, kurumları, yapıları zamanla bertaraf eder.