KAOS ÖNCE NEREDE BAŞLAR? İNSAN ZİHNİNDEN TOPLUMSAL ÇÖKÜŞE
İnsanlık tarihi boyunca toplumların belirli dönemlerde toplumsal çatışmalara, kaosa ve derin bunalımlara sürüklendiğini görüyoruz. “Neden?” sorusunu sorduğumuzda ise analizlerimiz çoğu zaman gözlemleyebildiğimiz olaylara, elde ettiğimiz bilgilere ve bunlardan hareketle kurduğumuz çeşitli argümanlara dayanıyor. Ortaya çıkan gelişmeleri sınıflandırıyor, sebepler arasında bağlantılar kuruyor ve sonunda yaşananlara ilişkin bir teşhis koyuyoruz. Ekonomik krizlerden siyasal mücadelelere, sınıfsal gerilimlerden ideolojik kamplaşmalara kadar uzanan geniş bir çerçevede, toplumsal bunalımların görünen nedenlerini anlamaya çalışıyoruz. Ne var ki meselenin en grift noktasında çoğu zaman insanı yeterince derinlikli biçimde ele almayı ıskalıyoruz. Oysa bütün bu süreçlerin merkezinde insan vardır. İnsan yalnızca toplumsal olayların içinde hareket eden bir unsur değil ki, bilakis o olayları düşünceleriyle, korkularıyla, arzularıyla, eğilimleriyle, ahlaki tercihleriyle ve yaşam biçimiyle üreten temel öznenin kendisidir. Buna rağmen çoğu kez insanın iç dünyasını ve zihinsel yönelimlerini anlamaya çalışmak yerine, onun kolektif düzeyde ortaya çıkan davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını analiz ediyoruz.
Asıl üzerinde durulması gereken soru belki de tam burada beliriyor. Toplumları belirli dönemlerde belirli yönelimlere sürükleyen kolektif düşünce, davranış ve yaşam biçimlerinin zihinsel arka planı nedir? İnsanların neye inanacağını, neden korkacağını, neyi arzulayacağını ve hangi koşullarda birbirine karşıt kamplara ayrılacağını belirleyen derin dinamikler nelerdir? Bir toplumun ruh hâli nasıl oluşur? Kaos ve çatışma önce sokakta, siyasette ya da ekonomide mi başlar; yoksa bunlardan önce insan zihninde ve kolektif bilinçte sessizce şekillenen bir dönüşüm mü yaşanır?
Bu sorulara verilecek en yaygın cevap aslında çok da yabancı değildir: Şartlar! İnsanlar içinde bulundukları ekonomik, siyasal, kültürel ve tarihsel şartların etkisiyle düşünür, davranır ve yönelir. Ancak burada durmak yeterli midir? Şartlar insanı biçimlendiriyorsa, insanın kendisi de şartları biçimlendirmez mi? Şartların değişmesi neden her insanda aynı düşünceyi, aynı tepkiyi ve aynı davranışı ortaya çıkarmaz? Aynı tarihsel ortamda yaşayan bazı insanlar yıkıcı eğilimlere yönelirken, bazıları neden direnç gösterir? O hâlde insanı yalnızca şartların pasif bir ürünü olarak görmek, meseleyi açıklamak için ne kadar yeterlidir?
Belki de insanlık tarihindeki toplumsal bunalımları gerçekten anlamak, olayların görünen yüzeyinden daha derine inmeyi gerektiriyor. Çünkü savaş, çatışma, kutuplaşma ve kaos çoğu zaman ortaya çıkan sonuçlardır. Asıl mesele ise bu sonuçları ortaya çıkaran insan zihninin, ahlaki yönelimin ve kolektif bilincin hangi süreçlerden geçerek o noktaya geldiğini anlayabilmektir. “Şartlar” önemli bir açıklamadır, fakat insanı ve toplumu anlamak için belki de asıl soru şudur: Şartlar insanı değiştirirken, insanın içinde hangi eğilimleri harekete geçirir ve o eğilimler hangi şartlarda kolektif bir davranış hâline dönüşüyor?
Hangi konuyu ele alırsak alalım, hangi toplumsal ya da bireysel soruna çözüm ararsak arayalım, eğer ölçümüz ve yönümüz sadece kendi öznel düşüncelerimiz, ham hırslarımız, bencil beklentilerimiz ve manipüle edilmiş algılarımızdan ibaret kalıyorsa, büyük bir maddi ve manevi çöküşün tam ortasındayız demektir. Modern dünyanın insanlığa sunduğu en büyük ve en tehlikeli illüzyon, gerçeğin kendisiyle olan bağımızı koparıp bizi tamamen yapay imajlardan, sahte yaşamlardan, markalardan ve dijital onay mekanizmalarından oluşan devasa bir simülasyonun içine hapsetmiş olmasıdır. İnsan, nesnel ve evrensel bir hakikat zemininden uzaklaştıkça, gerçeğin parıldayan gölgesini gerçeğin kendisi zannetmeye başladı. Bu durum, felsefi anlamda hakikatin yitimini doğururken, psikolojik düzeyde de ruh dünyamızı esir alan kronik bir gerginliğe, asla doymayan bir nefis açlığına ve hayattan memnuniyetsiz bir kitle psikolojisine yol açıyor.
Bu varoluşsal savrulmanın en trajik tezahürü ise bizzat ahlaki ve manevi bir sığınak olması gereken aile kurumu eliyle yeni kuşaklara aktarılmasıdır. Modern aile, çocuğuna "nasıl bir karakter inşa etmesi gerektiğini" değerler ve ahlak zemininde öğretmek yerine, onu modern çağın zaten sorunun kaynağı olan şartlara göre, acımasız bir yarışçı olarak yetiştirme yanılgısına düştü. Manevi ve etik değerleri öncelemeyerek, kariyeri, maddi zenginliği ve popülerliği yegâne başarı kriteri olarak gören bu zihniyet, hedefe giden her yolu mübah sayan Makyavelist bir toplumsal kabul üretiyor. Aile içi sevginin, toplumsal saygı ve takdirin statüye ve başarıya bağlı olarak koşullu sunulduğu bu yapay iklimde büyüyen çocuklar, kaçınılmaz olarak lüks hayat özentisi, marka tutkunluğu ve durmaksızın başkalarıyla kıyaslanma hastalığıyla hayata ve yaşama dahil oluyorlar. Emek vermeden çaba göstermeksizin elde edilmek istenen kariyer dürtüsü ve özgürlük iddiasıyla kutsalların, ahlaki sorumlulukların yok sayılması birleştiğinde, geriye sadece birbirinin kurdu olmuş bencil bireyler kalıyor. Toplumsal sorumluluk ve ödevleri hatırlatan her türlü ahlaki, erdemli duruşun "gericilik" adı altında nefret diliyle yaftalanması, bu simülasyonun insanı getirdiği ahlaki körlüğün en net kanıtıdır.
Nihayetinde, her yeni kuşak bir öncekinden daha derin bir yapay gerçekliğin içine doğmakta, daha mutsuz, daha bencil ve sorumluluk bilincinden daha uzak bir psikolojiyle bu girdabın içinde eriyip gitmektedir. Toplum olarak en öncelikli, ertelenemez sorumluluğumuz, bu kitlesel savruluşun ve sahte başarı illüzyonunun farkına varmaktır. İnsanın kendi elleriyle inşa ettiği bu simülasyon hapishanesini kırıp yeniden "gerçek" ve huzurlu bir varoluşa kavuşabilmesinin tek yolu, hırslarını vicdan terazisinde dizginlemesi, mutluluğu dışsal tüketimde değil içsel huzurda araması ve hakikat ölçüsünü yeniden sağlam, etik ve manevi bir temele oturtmasıdır.
Bu bağlamda gerçeğin sahte gölgesinden sıyrılıp hakikatin aydınlığına yürümek, modern insan için artık lüks bir felsefi arayış değil, bir varoluş ve kurtuluş mücadelesidir. İçinde boğulduğumuz bu simülasyon girdabını kırmak, öncelikle en küçük toplumsal nüve olan ailede değer, ahlak, başarı ve mutluluk tanımlarını baştan aşağı değiştirmekle ancak mümkündür. Çocuklarımıza bırakacağımız en büyük miras, kapitalizmin öne çıkardığı markalar, hırsla kuşanmış kariyerler ya da yapay dijital alkışlar değil, kültürle yoğrulmuş sarsılmaz bir karakter, değerlerle bütünleşmiş vicdan ve ahlaki öğretilerimizdir. Çağımız insanına ve geleceğin kurucusu olan ebeveynlere yöneltilmesi gereken en acil çağrı, geçici olanın esaretinden kurtulup, manevi değerlere yeniden sarılmaktır. Aksi halde kendimizi tanımadan, analiz etmeden tüm sorunların başkalarından kaynaklı olduğu iddiasıyla yapay ve sahte modern şartlara uyum sağlayarak girdabın içine çekiliriz. Teşhis konulmadan doğru tedavi süreci mümkün olmadığına göre şunu iddia edebiliriz ki, bugünün en tehlikeli zihinsel virüsü, nihilizmdir. Bu kavram öyle akademik ve entelektüel bir konu değil, bugünün kişisel, toplumsal ve siyasal bunalımın adıdır. Bir sonraki yazımızda bu kavramı ve bu kavram çerçevesinde kişisel, toplumsal ve siyasal bunalımlarımızı konuşalım.