SOSYAL MEDYA VE SÜRÜ PSİKOLOJİSİ: DERİN TUZAK
Sürü psikolojisi sembolü birçok durum ve olayı anlatmak için kullanılır. Özü eksiksiz ya da bilmeyerek çoğunluğa uyma ya da popüler olana yönelme anlamına gelir. Bugün toplumsal ve siyasal olaylarda en çok görülen davranış biçimlerinden süreçleri. Sosyal medya ve kitle iletişim araçlarının sürü psikolojisinin temizlemesine neden olan en güçlü ve etkili yöntemlerin başında gelir. Çünkü oralardan sürüye(çoğunluğa) ulaşmak daha kolaydır.
Sürü psikolojisinin birçok özel ve genel nedenleri vardır. Ancak bunların dışında kalmamak, maddi-/manevi zarar görmemek, çıkarlarını korumak, umutlarını beslemek, güdülerini takip etmek (nefret bildirmei/ırkçılık/yabancı düşmanlığı durumlarında), sürüden ayrı düşmemek ve kafa konforunu korumak.
Sürü psikolojisinde rol oynayan/tetikleyen diğer önemli faktörler cehalet, tembellik, okumamak, araştırmak, karmaşık teorilerinin yaygın olması, ön kabuller, ön yargılar, siyasi gerginlik, adilsizlik, eleştirel bakamamak, otoriter rejimler, taassup, bağnazlık, radikallik, kimlik unsurları, yardım düşüncesinin güçlü olması vs. Örneğin, “sürüden oluşanları kurt kapar” tipik anlayışı bir sürü psikolojisi kültürünün gelişimini oluşturur. Siyasal ve sosyal gelişmeler ya da durumlarda bunu besleyebilir. Örneğin otoriter rejimlerde yapılan toplu gösteriler, kutlamalar, stadyum gösterileri, bayrak asmalar, birlik-beraberlik, yerli ve millilik söylemleri. Moda, trendler, en iyi 10 tür şarkılar, seçim kampanyaları, popüler kişiliklerle özdeşleşiyor. Sürü psikolojisi ile ilgili yapılmış bireysel deney vardır. Nedenleri ve sonuçları farklı olsa da, üretim mantığıyla aynıdır: Kendin olamama, yürütme, insani ve eleştirel düşünme yerine, düşünmemeyi tercih etme.
Sürü psikolojisi her zaman kötü değil ve hep kötü sonuçlar vermeyebilir. Örneğin, iyilikte yarışmak gibi bir konuda sürü psikolojisi olumlu sonuçlar verir. Çevrenin korunması, internetin etik kullanımı, üretim ve iyi gelişimin yaygınlaştırılması gibi genişleme girişimleri de faydalı sonuçlar vermektedir. Bu nedenle kötü olan sürü psikolojisinin kendisi değil, sonuçlarıdır. İyilik için tasarlanan sürü psikolojisi iyi sonuçlar, kötü için dizayn edilen sürü psikolojisi de kötü sonuç verir. Neticede, insan sosyal bir varlık olduğu için ne kadar okusa, ne kadar araştırmasa ve ne kadar mantıklı davransa bile bazen olaylarda kötü bile olsa sürü psikolojisinden kurtulamayabilir. Fakat iyilik ve ahlaklı olanı, iyilik için bile olsa sürü psikolojisinin sorgulanması ve bireysel neden ve kararların toplanması daha doğru olur.
Hepsinde olmasa bile sürü sürülerinin büyük miktarlardaki bölümünde ve yönlendirilen bölümleri işletilmektedir. Bugün bu işi ucuzlatan ve kolaylaştıran bir araç var: İnternet ya da siber uzay, özellikle Sosyal medya. İnsanlar Youtube'da bir konu ile ilgili en çok izlenen videoları tercih ederler, internette en çok dinlenen şarkıları izlerler, en çok satın alınan ürünleri alırlar. Gerçekte öyle olup olmadığı araştırmadan fotoğraflara bakarak bunlara yapıyorlar. Tabi bunların çoğu zararsız ya da kabul edilebilir yönlendirmeler. Peki ya toplumları bölen, kutuplaştıran, ayrıştıran algı operasyonlarına ne demeli?
Sosyal medya, özellikle anlık ve kısa cevaplarla yönetilen platformlar, örneğin Twitter en büyük sürü psikolojisi araçlarının başında gelir. Belli bir gruba ait kişiler burada gettolar oluştururlar. Toplu saldırılar, toplu savunmalar, komplo teorileri ve toplu linçler… Twitter başta olmak üzere, genellikle sosyal medya araçları insanları radikalleştirir, sürü psikolojisine sürükler.
Trolleşme için bireyseldir. Bazen hiç beklemediğiniz kişilerden çok seviyeli, ahlaksız, vicdansız bir tavır ya da mesaj orada görebilirsiniz. Bunu yaptıran şey aslında sürü psikolojisidir. Bir süre sonra, bu türün tekrarlamak ve kapsamı haline getirmek artık sonsuza kadar kalır. Bu sürecin kaçınılmaz sonucu azıcık bir trol ya da troliçe olmaktır. Bugün çevrenize bir bakın Allah aşkına! Orduda uzun süredir akıllı, terbiyeli, ahlaklı zannettiğiniz çok koca koca (aslında o da bir algıymış) kişilerin nasıl da sosyal medyada özellikle zaman (hızlı) ve az kelime) sınır Twitter'da alçaldıklarını, ahlaksızlaştıklarını, saldırganlaştıklarını, radikalleştiklerini veleştiklerini, sanal ortamda öğrendiklerini, trolleştiklerini, kalabalıklaştıklarını, yabancılaştıklarını, bu kadar yaşadıklarının ve yaşadıklarının başkalarını söyleyip yaşadıklarını. Burada suç Twitter'da mı? Hayır! Suç sürecini yönetemeyenlerde. Gazze gelenlerde. Bir saniye bile düşünmeyi duymayanlarda. Suçu psikolojiye de atamayız: “Sürü psikolojisine kapıldım, ne sağlıklı!” deyip kendisini temizleyemez hiç kimse. Bütün bu hengâmede az da olsa sürüye katılmayanlara ne diyeceğiz o zaman!
Sürüden kaçınmanın zor olduğu bir gerçek, ama imkansız değil. Özellikle Empati ve eleştirel düşünme (hatta vasıfsız bir düşünme bile 🙂bu konuda bize yardımcı olabilir. Dijitalleşmenin siber araçları ve etkin kullanımı, dijital platformların yapısı, koruyucu ve güvenli kullanımı gibi bir takımın yeteneğinin kazanılması hayati derecede önemlidir. Ancak gün ortalaması çevrimiçi 10 milyar GB üretildiği bu çağda kazanılması en acil ve elzem yetenek açısından kritik düşünmedir.
* Yazının ilk versiyonu yaklaşık altı yıl önce 09.12.2019'da yayımlanmıştı. O günün devam ettiği tek şey sürü psikolojisinin daha yaygınlaşmaya başladı.