TÜRK DÜNYASI: 21. YÜZYILIN YÜKSELEN JEOPOLİTİK GÜÇ MERKEZİ
Türk Dünyasının son yüzyılın en stratejik başarılarından biri olan Karabağ Zaferinin sonrasında 15 Haziran 2021'de işgalden azat edilen ve Azerbaycan’ın tacı Şuşa’da imzalanan Şuşa Beyannamesi, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri stratejik ortaklık seviyesinden müttefiklik düzeyine taşıyan tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Karabağ Zaferi sonrasında ortaya çıkan yeni jeopolitik gerçekliğin en önemli siyasi belgesi niteliğinde olan bu Beyanname; güvenlik, savunma, enerji, ulaştırma, ekonomi ve dış politika alanlarında iki ülke arasında kapsamlı bir iş birliği zemini oluşturmuştur. Haydar Aliyev tarafından ifade edilen ve adeta iki ülke ilişkilerini özetleyen “Tek millet, iki devlet” anlayışını kurumsal bir çerçeveye kavuşturan Şuşa Beyannamesi, sadece Türkiye ve Azerbaycan’ın ortak geleceğini şekillendiren bir metin değil, aynı zamanda Türk dünyasının bütünleşme sürecine yön veren stratejik bir yol haritası olduğunu söylemek mümkündür. Bugün Güney Kafkasya’da oluşan yeni güvenlik mimarisinin merkezinde yer alan bu belge, Türk devletleri arasındaki dayanışmanın bölgesel istikrar ve küresel jeopolitik dengeler açısından taşıdığı önemi de gözler önüne sermektedir.
Şuşa Beyannamesi’nin imzalanmasının beşinci yılı münasebetiyle Azerbaycan’ın kültür başkenti Şuşa’da düzenlenen “Küresel Güvenliğe Bölgesel Katkı: Güney Kafkasya’da Barış İnşası” konferansı, siyaset, diplomasi ve akademi dünyasının önde gelen isimlerini bir araya getirdi. Konferansta, Beyanname’nin Güney Kafkasya’da barış, güvenlik ve iş birliğinin kurumsallaşmasına sağladığı katkılar değerlendirilirken, bölgesel istikrarın Avrasya jeopolitiği ve küresel güvenlik mimarisi üzerindeki yansımaları da ele alındı.
Ancak konferansın önemi, bölgesel meselelerin tartışılmasının çok ötesine uzandığını söylemek mümkündür. Şuşa, bu toplantıyla birlikte yalnızca Güney Kafkasya’nın değil, aynı zamanda Türk dünyasının yükselen jeopolitik vizyonunun tartışıldığı stratejik bir platforma dönüşmüştür. Nitekim Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in konferansa gönderdiği mesajda dile getirdiği “Ailemiz olan Türk dünyası 21. yüzyılın nüfuzlu jeopolitik güç merkezlerinden birine dönüşüyor” ifadesi, romantik bir birlik söyleminden ziyade, Avrasya’da şekillenmekte olan yeni güç dengelerinin tespitidir. Enerji koridorlarından ulaştırma ağlarına, savunma iş birliğinden dijital entegrasyona kadar genişleyen ortaklıklar, Türk dünyasını kültürel bir aidiyet alanı olmanın ötesine taşıyarak jeoekonomik ve jeostratejik bir güç merkezine dönüştürmektedir. Şuşa’da verilen mesaj da tam olarak bu dönüşümün ilanı niteliğindedir.
Son yıllarda uluslararası sistemde yaşanan gelişmeler, tek kutuplu dünya düzeninin yerini çok merkezli bir yapıya bıraktığını gösteriyor. Küresel güç dengeleri yeniden şekillenirken, bölgesel aktörler de kendi ekonomik, siyasi ve güvenlik alanlarını oluşturmaya çalışıyor. İşte bu süreçte Türk dünyası, sahip olduğu coğrafi konum, enerji kaynakları, genç nüfusu, ulaştırma koridorları ve artan kurumsal kapasitesiyle uluslararası sistemin yükselen güç merkezlerinden biri olarak öne çıkıyor.
Bugün Türkiye, Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve diğer Türk toplulukları arasındaki ilişkiler artık sadece kültürel ve tarihsel bağlarla açıklanabilecek bir noktada değildir. Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında gelişen iş birliği; enerji, ulaştırma, ticaret, savunma sanayii, dijital dönüşüm ve yapay zekâ gibi stratejik alanlara uzanan çok boyutlu bir entegrasyon sürecine dönüşmektedir. Her ne kadar son dönemde bazı dış politika tercihleri, bölgesel gelişmeler veya uluslararası aktörlerin etkisiyle zaman zaman görüş ayrılıkları ve geçici kırılganlıklar yaşansa da bunlar stratejik yönelimi değiştirecek nitelikte değildir. Çünkü Türk dünyasını bir arada tutan unsur yalnızca ortak tarih ve kültür değil, aynı zamanda ortak jeopolitik çıkarlar, ekonomik tamamlayıcılık, enerji güvenliği, ulaştırma ağları ve giderek derinleşen kurumsal iş birliğidir. Bu nedenle karşılaşılan geçici sorunlar, Türk devletleri arasındaki entegrasyon sürecinin önünde bir engel olmaktan ziyade, iş birliği mekanizmalarının daha da güçlendirilmesini gerekli kılan sınamalar olarak görülmelidir. Nitekim son yıllarda ulaştırma koridorlarından enerji projelerine, ticaretten dijital dönüşüme kadar birçok alanda elde edilen somut kazanımlar, Türk dünyasının ortak gelecek vizyonunun geçici siyasi dalgalanmaların çok ötesinde bir stratejik zemine oturduğunu göstermektedir.
Şuşa’da verilen mesajların merkezinde yer alan Güney Kafkasya’daki yeni jeopolitik gerçeklik de bu dönüşümün önemli bir parçasıdır. Azerbaycan’ın 2020 yılında İkinci Karabağ Savaşı’nda elde ettiği zafer ve 2023 yılında lokal anti terör operasyonlu egemenliğini tamamen tesis etmesiyle bölgede yeni bir dönem başlamıştır. Uzun yıllar boyunca çatışma ve istikrarsızlıkla anılan Güney Kafkasya, artık barış, kalkınma ve bağlantısallık ekseninde yeniden şekillenmektedir.
Bu dönüşümün en önemli sembollerinden biri ise hiç kuşkusuz Şuşa Deklarasyonu’dur. Türkiye ile Azerbaycan arasında 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan deklarasyon, iki ülke ilişkilerini stratejik ortaklık seviyesinden müttefiklik düzeyine taşımıştır. Şuşa Deklarasyonu, sadece iki kardeş ülke arasındaki ilişkileri güçlendiren bir belge değil, aynı zamanda bölgesel güvenlik mimarisinin temel sütunlarından biri haline gelmiştir.
Bugün “Tek millet, iki devlet” anlayışı, yalnızca tarihî ve kültürel bir slogan olmaktan çıkmış; enerji koridorlarından ulaştırma ağlarına, savunma iş birliğinden diplomatik koordinasyona kadar geniş bir alanda somut sonuçlar üreten stratejik bir modele dönüşmüştür. TBMM Türkiye-Azerbaycan Parlamentolar Arası Dostluk Grubu Başkanı Şamil Ayrım’ın da ifade ettiği gibi, bu ortaklık dünyadaki en başarılı iş birliği örneklerinden biri olarak dikkat çekmektedir.
Türk dünyasının yükselen jeopolitik rolünü anlamak için haritaya bakmak yeterlidir. Adriyatik’ten Çin sınırına kadar uzanan geniş bir coğrafya üzerinde bulunan Türk devletleri, Asya ile Avrupa arasındaki en önemli kara bağlantılarını kontrol etmektedir. Özellikle Orta Koridor, küresel ticaretin geleceği açısından kritik öneme sahiptir. Çin’den Avrupa’ya uzanan ticaret yollarının güvenliği ve sürekliliği bakımından Türk dünyasının bulunduğu coğrafya vazgeçilmez hale gelmektedir.
Bu bağlamda Cumhurbaşkanı Aliyev’in özellikle vurguladığı Zengezur Koridoru, yalnızca Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasında bağlantı sağlayacak bir proje değildir. Aynı zamanda Orta Koridor’un tamamlayıcı halkalarından biri olarak Türk dünyasının ekonomik entegrasyonunu hızlandıracak stratejik bir güzergâhtır. Koridorun hayata geçmesi, Türkiye’den başlayıp Kafkasya ve Orta Asya üzerinden Çin’e kadar uzanan kesintisiz bir lojistik hattın oluşmasına katkı sağlayacaktır.
Enerji alanında da benzer bir tablo görülmektedir. Azerbaycan doğal gazı bugün Avrupa’nın enerji güvenliğinde kritik bir rol üstlenmektedir. Türkiye ise TANAP ve diğer enerji projeleri sayesinde Avrupa ile Asya arasında bir enerji merkezi konumuna yükselmektedir. Kazakistan’ın petrol ve uranyum kaynakları, Türkmenistan’ın doğal gaz rezervleri ve Özbekistan’ın stratejik maden potansiyeli dikkate alındığında Türk dünyasının enerji ve kritik ham madde güvenliğinde küresel ölçekte etkili bir aktöre dönüştüğü görülmektedir.
Ancak Türk dünyasının yükselişi sadece ekonomi ve enerjiyle sınırlı değildir. Son yıllarda savunma sanayiinde elde edilen başarılar, dijital dönüşüm projeleri, ortak eğitim programları ve kültürel iş birlikleri de bu sürecin önemli unsurlarıdır. Özellikle genç nüfus, teknoloji odaklı kalkınma vizyonu ve dijital bağlantısallık projeleri, Türk dünyasının gelecekteki rekabet gücünü artırmaktadır.
Şuşa’da verilen bir diğer önemli mesaj ise barışın ekonomik kalkınmanın ön şartı olduğudur. Güney Kafkasya’da kalıcı barışın tesis edilmesi, sadece Azerbaycan ve Ermenistan için değil, Türkiye’den Türkistan’a kadar uzanan geniş coğrafya için yeni fırsatlar yaratacaktır. Ticaret yollarının açılması, yatırımların artması ve bölgesel entegrasyonun güçlenmesi, Türk dünyasının küresel sistemdeki ağırlığını daha da artıracaktır.
Bugün Türk devletleri yaklaşık 170 milyonu aşan nüfusu, trilyonlarca dolarlık ekonomik potansiyeli, zengin enerji kaynakları ve stratejik ulaştırma ağlarıyla küresel siyasetin dikkatle takip ettiği bir güç havzasına dönüşmektedir. Bu nedenle Aliyev’in Şuşa’dan verdiği mesaj, yalnızca Azerbaycan’ın veya Türkiye’nin perspektifini değil, ortak bir geleceğin vizyonunu da yansıtmaktadır.
Yirmi birinci yüzyılın jeopolitiği artık yalnızca askerî güçle değil, bağlantısallık, enerji güvenliği, teknoloji, ticaret ve bölgesel dayanışma kapasitesiyle şekillenmektedir. Türk dünyası da tam bu alanlarda giderek daha güçlü bir konum elde etmektedir.
Şuşa’da yükselen ses, aslında Türk dünyasının ortak geleceğine dair güçlü bir ilan niteliğindedir: Geçmişin tarihî bağları üzerine inşa edilen iş birliği, artık geleceğin jeopolitik gücüne dönüşmektedir. Görünen o ki Türk dünyası, 21. yüzyılın yalnızca izleyicisi değil, şekillendirici aktörlerinden biri olmaya doğru emin adımlarla ilerlemektedir.