AKIL, MİZAH, ÖZGÜRLÜK: DÜŞÜNEN, NEŞELENEN, COŞAN AÇIK İNSANLIĞIN ÖZGÜRLÜK FELSEFESİ

İnsan, akla dünyaya boyun eğmek için sahip değildir. Akıl, dünyayı anlamak, parçalamak, yeniden kurmak ve aşmak için insanın sahip olduğu en büyük kudrettir. İnsan, sorabildiği ölçüde insandır. İnsan, kuşku duyabildiği, eleştirebildiği, itiraz edebildiği ve kendi kesinliklerini bile sarsabildiği ölçüde canlıdır. Akıl, kuru bir hesap aygıtı değildir. Akıl, hakikatin ateşiyle yanmayı göze alan bir bilinçtir. Akıl, dogmanın önünde diz çökmez. Akıl, korkunun dilini konuşmaz. Akıl, mutlaklık iddialarının karşısında suskunlaşmaz. Akıl, insanın kendi zihnini hiçbir vesayete teslim etmeme iradesidir. Akli irade olmadan insan düşünemez. Düşünmeden yaşayan insan ise yalnızca sürüklenir.

Mizah, aklın en keskin, en ince ve en sarsıcı biçimlerinden biridir. Mizah yalnızca güldürmez. Mizah, putları çatlatır, sahte ciddiyeti delip geçer, iktidarın ağır başlı maske düzenini dağıtır, dokunulmazların zırhlarını deler, bir rüzgar gibi üzerinden geçtiği her şeyi sarsar.. Mizahın olduğu yerde kutsallık iddiası titrer; mizahın olduğu yerde otorite kendini sonsuz sanamaz; mizahın olduğu yerde korku tam egemenlik kuramaz. Mizah, düşüncenin alaycı aydınlığıdır; hakikatin etrafına örülen yalan perdelerini incitmeden değil, tam da yararak açar. Gülmek, bazen bir eğlence değil, bir diriliş biçimidir. Bazen bir kahkaha, en sert tahakküme karşı söylenmiş en özgür cümledir. Bazen insan, güldüğü kadar kurtulurr.

Özgürlük, aklın ve mizahın yaşadığı hava, nefes aldığı genişlik, varlığını sürdürebildiği açık ufuktur. Özgürlük olmadan akıl daralır, düşünce küser, yaratıcılık kurur, mizah korkunun kenarında ürkekleşir. Özgürlük yalnızca konuşma hakkı değildir. Özgürlük, itiraz etme, sorgulama, kuşku duyma, reddetme, yeniden düşünme, yeniden kurma ve gerektiğinde alay etme hakkıdır. Özgürlük, yalnızca hoşlanılan sözleri değil, rahatsız eden sözleri de korumaktır. Gerçek özgürlük, alkışlananı değil, sarsıcı olanı da taşır; rahatlatanı değil, uyandıranı da içerir. Sessizlik içinde sürdürülen bir düzen özgürlük değildir; korkuyla korunan bir uyum, yalnızca itaatin maskeli halidir.

Açık toplum, hakikati tekeline almak isteyenlerin değil, hakikati ortak bir arayış olarak görenlerin toplumudur. Hiçbir insan, hiçbir kurum, hiçbir gelenek, hiçbir dogma, hiçbir kimlik, hiçbir kaynak, hiçbir ideoloji mutlak hakikatin sahibi değildir. Hakikat, tek bir sesin buyruğunda değil; çoğul seslerin karşılaşmasında, çatışmasında, sınanmasında, bazen de birbirini yaralayan ama sonunda birbirini açan diyalogunda görünür hale gelir. Açık toplum, suskunluğun değil konuşmanın; itaati değil tartışmanın; tek sesliliğin değil çoğulculuğun toplumu olmalıdır. Farklı düşünceler, farklı inançlar, farklı yaşam tarzları, farklı estetikler ve farklı vicdanlar aynı kamusal alanda yan yana var olabilmelidir. İnsanlık, aynılaşarak değil, farklı kalarak ve birlikte yaşayarak büyüyebilir.

Demokrasi, yalnızca sandık kurmak değildir. Demokrasi, düşüncenin, vicdanın, sanatın, mizahın ve eleştirinin yaşayabildiği bir siyasal iklimdir. Oy vermek önemlidir; ama yetmez. Yurttaşın düşünebilmesi, konuşabilmesi, itiraz edebilmesi, yanlış gördüğünü yüksek sesle söyleyebilmesi, iktidarla gerektiğinde alay edebilmesi gerekir. Gerçek demokrasi, iktidarın ciddiyetini sınırsız saymayan; onu sorgulayabilen, küçültebilen, yer yer gülünç hale getirebilen bir kamusal kültür ister. İktidar, en çok sorgulanmadığında büyür; en çok gülünmediğinde korkutucu olur. Mizahın öldüğü yerde demokrasi yaralanır. Eleştirinin sustuğu yerde yurttaşlık içeriğini kaybeder.

İfade özgürlüğü, bütün özgürlüklerin kalbidir. Düşünce dile gelmeden görünür olmaz. Sanat konuşmadan varlığını tam açamaz. Eleştiri, ses olmadan toplumu dönüştüremez. İfade özgürlüğü, yalnızca sevilen sözleri değil, hoşa gitmeyen sözleri de korur. İfade özgürlüğü, bu yüzden değerlidir. Bir toplumun gerçek olgunluğu, kendi aynasına benzeyen seslere gösterdiği hoşgörüyle değil, kendisini rahatsız eden seslere tanıdığı alanla ölçülür. Sadece kabul edilen değil, dışlanan, alay edilen, kışkırtıcı bulunan, sınır zorlayan, itiraz eden, hesap soran, düzeni bozan sesler de özgürlüğün alanına dahildir. Aksi halde özgürlük bir dekor olur, bir vitrin olur, bir propaganda sözüne dönüşür.

Dogma, her zaman eleştiriden korkar. Eleştiri, dogmatizmin kesinliklerini ve illüzyonlarını dağıtır. Dogmatizm, mizahı tehdit sayar. Mizah, aşkın görünen yücelikleri insan ölçüsüne indirir. Baskı, özgür düşünceyi denetim altına almak ister. Özgür düşünce, itaat mekanizmasını bozar. Otorite, sorgulanmadan sürmek ister. İnsanlığın görevi ise otoriteye boyun eğmemektir. İnsan, düşünceden mahrum bırakıldığında yalnızca siyasi olarak değil, ahlaki olarak da eksilir. Zihin zincirlenince beden özgür görünse bile insan tam anlamıyla özgür değildir. İnsanın en derin esareti, dışarıdan değil içeriden başlar. Korkunun içselleştirilmesi, insanın en derin esaretidir.

Sanat ve edebiyat, özgürlüğün en derin dilleridir. Sanat, dünyayı tekrar etmez. Sanat, dünyayı yeniden kurar, yeni bir duyarlık yaratır, görünmeyeni görünür hale getirir. Edebiyat, insan ruhunun gizli odalarını açar. Edebiyat, çelişkiyi, tutkuyu, yarayı, düşü, kaybı, arayışı ve coşkuyu kelimeye dönüştürür. Mizah ise sanat ve edebiyat alanlarının sivri ucu, parlak kıvılcımı, sarsıcı neşesidir. İnsan yalnızca işleyen bir mekanizma değildir. İnsan, düşleyen, kırılan, direnen, gülen, ağlayan, seven, sevişen, alıngan, yazan, arayan, aşan ve yeniden doğan bir varlıktır. İnsanı, tek boyuta indirgemek, insanı çoraklaştırmaktır. Özgür insan, kendi karmaşıklığını savunur. Özgür insan, basitliğe, itaate ve ruhsuz düzene teslim olmaz.

Çoğulculuk, modern hayatın süsü değil, insanlığın asli hakikatidir. İnsanlar farklı doğarlar, farklı yaşarlar, farklı düşünürler, farklı inanırlar, farklı severler, farklı korkarlar, farklı umut ederler. Bu farklılıklar bastırılacak kusurlar, eksiklikler, utançlar veya eziklikler değildir. İnsani farklılıklar, birlikte yaşamanın asli gerçekleridir. Açık toplum, farklılıkları tehdit değil, insanlığın genişliği olarak kabul eder. Aynılaşma baskısı toplumu fakirleştirir. İnsani çoğulculuk, düşünceyi, sanatı, siyaseti ve vicdanı zenginleştirir. Tek tip insan üretmek isteyen düzenler sonunda insanı da toplumu da çoraklaştırırlar. İnsanlık, çeşitliliği bastırdığı anda kendini de küçültür ve tüketir.

İnsanlığın küçülmemesi, tükenmemesi ve varolması için aklı savunmaktan başka yol yoktur. Akıl ve düşünmek, insanın kendi varoluşunun dışarıdan otoriteler tarafından teslim alınmamasını sağlamaktadır. Mizahı insanlık için vazgeçilmezdir, çünkü gülmek, korkunun büyüsünü bozan en insanî diriliştir.Özgürlüğe hava ve su kadar ihtiyaç vardır, çünkü özgürlük olmadan ne akıl gelişir ne sanat büyür ne de insan kendi hakikatine yaklaşabilir. İfade özgürlüğü en temel özgürlüktür, çünkü susturulmuş toplumlarda hakikat nefes alamaz. Açık toplumu savunuyoruz, çünkü kapalı toplumlar yalnızca itaati büyütürler.Çoğulculuğu savunuyoruz, çünkü tek seslilik insanı yoksullaştırmaktadır.Demokrasiyi savunuyoruz, çünkü demokratik hayat, eleştirinin ve farklılığın birlikte yaşaması demektir.

İnsan, korkudan uzaklaştığı ölçüde düşünebilir. İnsan, düşünme serbest kaldığı ölçüde yaratabilir. İnsan, mizahı ve eleştiriyi koruduğu ölçüde kendini yeniden kurabilir. Gerçek insanlığın, yüceltilen putlara itaat edilmesine ve onlara bağımlı olunmasına ihtiyacı yoktur. Gerçek insanlığın ihtiyaç duyduğu şey, özgür bir zihnin sürekli olarak yaratılmasıdır. sadakat ister. Özgür zihni oluşturmanın yolu, soru sorabilmekten, neşelenmekten ve gülebilmekten geçmektedir. Soru sormayan zihin kapanır ve kararır. Gülemeyen ve neşlenemeyen zihin sertleşir, katılaşır, kabalaşır ve karanlıklaşır. Kapanan, kararan, katılaşan ve sertleşen zihin, bir süre sonra kendi yarattıpı hapishanesini erdem, ahlak, maneviyat, kutsal ve kurtuluş sanır.

Akıl, mizah ve özgürlük, açık toplumun üç omurgasıdır. Bunlar olmadan ne demokrasi derinleşir ne de insan onuru ayakta kalır. Düşüncenin zincirsizliğini, mizahın kurtarıcı gücünü, özgürlüğün vazgeçilmezliğini savunmak, insanlığı ve medeniyeti savunmaktır. İnsan, özgür olduğu kadar insandır. İnsan, düşünebildiği kadar diridir. İnsan, gülebildiği ve neşelendiği kadar dayanıklıdır. Korkuyu kutsamayı bıraktığı gün insanlık, kendi gerçek ihtişamına yaklaşma imkanlarını akılda, mizahda ve özgürlükde bulacaktır.