DOĞMATİZMDEN ROMANTİZME
İnsan zihni, hakikati ararken aslında iki temel çekim alanı arasında salınır: romantik açılım ve doğmatik kapanma. Bu salınım, sadece günümüz düşüncesinin değil, insanlığın bütün entelektüel tarihinin iç gerilimidir.
Romantizm, ilk bakışta özgürlüğün dili gibi görünür. Bireysel tecrübe, sezgi, duygu ve doğa ile kurulan içsel bağ, romantik bilincin temel damarlarını oluşturur. Bu bağlamda aşk ve erotizm, yalnızca duygusal ya da bedensel deneyimler değil, aynı zamanda insanın varoluşunu aşan bir özgürlük deneyimi olarak ortaya çıkar. Aşk, bireyin kendi sınırlarını aşarak ötekiyle kurduğu bir açılma hâlidir; erotizm ise bedenin, yasaklanmış ya da bastırılmış değil, anlam üreten bir yoğunluk alanı olarak ortaya çıkışıdır. Kadın, bu deneyimde yalnızca bir nesne değil. Kadın, insanın kendi sınırlarını fark etmesini sağlayan bir karşılaşma ufkudur. Bu düzeyde romantik bilinç, dünyayı kapalı bir sistem olarak değil, açılan ve genişleyen bir varoluş alanı olarak kavrar.
Bu yüzden aşk ve erotizm, romantik bilinçte yalnızca haz veya duygu değil, aynı zamanda özgürleşmenin en yoğun biçimlerinden biri olarak belirir. İnsan, bu deneyimlerde kendi kontrol illüzyonunu kaybeder; sabit kimlikler çözülür ve varlık, akışkan bir hale gelir. Özgürlük burada bir fikir değil, bir yaşantı yoğunluğudur.
Romantizmin akışkan ve açıcı gücü, kendi içinde bir risk taşır: mutlaklaştırma eğilimi. Aşk ve erotizm, eleştirel aklın sınırlarından koparıldığında, özgürleştirici bir deneyim olmaktan çıkıp yeni bir bağımlılık ve mutlaklık alanına dönüşebilir. Bu durumda özgürlük dili, fark edilmeden yeni bir tutunma ve tutulma biçimi üretir.
Doğmatizm ise tam bu noktada, farklı bir biçimde ortaya çıkar. O, hakikati sabitleyen, yorumu kapatan ve düşünceyi tek bir çerçeveye hapseden zihinsel yapıdır. Doğmatizm yalnızca dinî alanla sınırlı değildir; ideolojik sistemlerde, teknik aklın mutlaklaşmasında ve hatta romantik sezginin kutsallaştırılmasında bile ortaya çıkabilir. Doğmatizm, özünde bir güvenlik üretim mekanizmasıdır.. Doğmatizm, belirsizliği azaltır, soruyu kapatır, çoğulluğu sınırlar.
Doğmatizm ve romantizm arasındaki gerilim, insan zihninin en temel trajedisini oluşturur:İnsan hem anlam ister hem kesinlik; hem açıklık ister hem güvenlik; hem de özgürlük ile kontrol arasında salınır. Bu bağlamda mutlak hakikat olduğunu iddia eden, insan ötesi kaynaklardan geldiğini iddia eden doğmatik dinler ve normatif yapılar, tarihsel olarak hakikati bireysel romantik sezginin akışkanlığı içinde değil, kutsallık iddiası taşıyan mesaj, yasa ve toplumsal düzen ekseninde sabitleyen temelsiz, gereksiz ve geçersiz ontolojik, epistemik ve aksiyolojik sistemleri dayatmışlardır. Doğmatik ve normatif sistemde aşk ve erotizm, özgürlük deneyimi olarak değil, daha çok doğmatik ve kutsal sınırlar içinde düzenlenen ve kontrol altına alınan bir alan olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle romantik bilinç açısından bakıldığında, aşkın ve erotik deneyimin özgürleştirici akışı, normatif ve doğmatik çerçeve içinde disipline edilir ve sınırlandırılır.
Felsefi açıdan kritik nokta burada belirir: normatif sistemler, toplumsal düzen ve anlam bütünlüğü üretirken, aynı zamanda bireysel arzu ve özgürlük deneyimini belirli bir etik forma bağlama eğilimi taşır. Bu durum, aşkı ve erotizmi bir özgürlük deneyimi olmaktan çıkarıp, çoğu zaman izin verilen sınırlar içinde yaşanan deneyim haline getirir.
Romantizm, kontrolsüz kaldığında duyguyu ve arzuyu mutlaklaştırır; doğmatizm, güçlendiğinde düşünceyi dondurur; normatif yapı ise özgürlüğü düzenleyerek onu sabit bir forma çeker. Bu üç eğilim farklı görünse de aynı soruya bağlanır: insan deneyiminin ne kadarının açık, ne kadarının kapalı olacağı.
İnsanın temel sorunu dışsal otoritelerle sınırlı değildir. Asıl kriz, insanın kendi içinde ürettiği mutlaklıklardır. İnsan, ya dışsal bir dogmaya bağlanır ya içsel bir duyguyu ya da arzuyu dokunulmazlaştırır. Her durumda ortak sonuç aynıdır: düşünce hareketini kaybeder.
Bu nedenle özgürlük meselesi, basit bir inanma ya da inanmama meselesi değil; sürekli açık kalabilen bir bilinç formu üretme meselesidir. Açıklık, ne duygunun reddi ne de aklın yüceltilmesidir; ne arzunun bastırılması ne de mutlaklaştırılmasıdır. Açıklık, her türlü mutlaklık iddiasına karşı mesafeli kalabilme yetisidir.
İnsan zihni ancak açıklık içinde canlı kalır. Kapanan her düşünce, ister romantik, ister dogmatik, ister normatif, ister arzusal olsun, sonunda aynı noktaya varır: hakikatin yerini kesinlik alır. Kesinliğin başladığı yerde düşünce yavaş yavaş sona erer.