HÜMANOTOLOJİ: 21. YÜZYILIN İNSAN PARADİGMASI
Bir felsefi yaklaşımın paradigma niteliği, yeni kavramlar üretmesinden çok daha fazlasını gerektirir. Paradigma, insan veya dünya hakkında yeni bir yorum getirmekten önce, problemin kendisini başka bir başlangıç noktasından kurar. Ardından bu başlangıç noktasını farklı felsefi alanlarda işleyen tutarlı bir kavramsal yapıya dönüştürür ve yeni araştırma soruları üretir. Bu nedenle humanotolojinin özgünlüğü, daha önce hiçbir düşünürde bulunmayan tek bir kavram ileri sürmesinde değil, insan probleminin ontolojik kuruluşunu değiştiren özgül bir kavramsal mimari kurmasında aranmalıdır.
Hümanotolojinin ilk özgünlüğü, insanı bir öz, durum, kimlik veya sonuç olarak değil, kendi oluşuna katılan ve yaratan bir varlık olarak düşünmesidir. “İnsan nedir?” sorusu insan felsefesinin en eski ve en güçlü sorularından biridir. Hümanotoloji bu soruyu ortadan kaldırmaz, fakat onun ontolojik önceliğini değiştirir ve “İnsan nasıl oluşur?” sorusunu merkeze yerleştirir. Daha önemlisi, oluş burada insanın başına gelen bir süreç olarak anlaşılmaz. İnsan yalnızca oluşan değildir; belirli ölçülerde kendi oluşuna katılır.Bu nedenle humanotolojinin kurucu önermesi şudur:
İnsan kendisine verilmiş değildir; insan kendi oluşuna katılır ve kendi oluşunu yapar.
Buradaki asıl özgünlük “oluş” kavramının kullanılmasında değildir. Oluş düşüncesinin felsefe tarihinde güçlü ve farklı gelenekleri vardır. Özgünlük, oluşun insanın kendi oluşuyla ilişkisi üzerinden yeniden kavramsallaştırılmasındadır. İnsan ne tamamlanmış bir özün gerçekleşmesi ne de dış koşulların pasif ürünüdür. Biyoloji, tarih, toplum, dil, kültür, ekonomi, iktidar, gelenek ve ilişkiler insanı biçimlendirir; fakat insan bunların herhangi birine bütünüyle indirgenemez. Çünkü insan, kendisini biçimlendiren koşullarla belirli bir mesafe kurabilir, onları yorumlayabilir, dönüştürebilir ve başka türlü bir oluş imkânı yaratabilir.
Bu noktada açık failiyet hümanotolojinin ayırt edici kavramı haline gelir. İnsan felsefelerinde özgürlük, özerklik, seçim, irade veya özneleşme gibi kavramlar farklı biçimlerde kullanılmıştır. Humanotolojinin önerdiği açık failiyet ise özgürlüğü koşullardan bağımsız bir öznenin niteliği olarak değil, koşullar içindeki insanın kendi oluşuna katılma kapasitesi olarak yeniden tanımlar. İnsan başlangıç koşullarını seçmez; fakat onlarla ne yapacağını bütünüyle belirlenmiş olarak yaşamaz. Açık failiyet tam da bu aralıkta ortaya çıkar. İnsan koşulludur, fakat koşullarına indirgenemez; oluşur, fakat yalnızca başkaları tarafından oluşturulmaz.
Hümanotolojinin özgünlüğü burada daha belirgin hale gelir: oluş tek başına yeterli değildir; oluş ile failiyet arasındaki ilişki kurucu hale getirilir.Böylece insan ne sabit özle açıklanır ne de sınırsız özne olarak romantikleştirilir. Humanotoloji, belirlenmişlik ile mutlak özgürlük arasındaki klasik karşıtlığı çözmekten çok, bu karşıtlığın dayandığı insan tasarımını değiştirir. Sorun artık “İnsan özgür müdür, belirlenmiş midir?” biçiminde kurulmaz. Sorun, “İnsan kendisini belirleyen koşullar içinde kendi oluşuna hangi ölçüde katılabilir?” biçimine dönüşür.
Hümanotolojinin ikinci özgünlüğü, insan oluşunu tek bir felsefi alana kapatmamasıdır. “Oluş” ve “açık failiyet” yalnızca antropolojinin değil, ontolojiden etiğe, epistemolojiden siyasete, hukuktan eğitime ve spiritolojiye kadar farklı alanların ortak açıklama zemini haline gelir. Ontolojide insan bir oluş varlığıdır. Epistemolojide bilme, yalnızca dış dünyanın temsil edilmesi değil, bilen insanın da dönüşmesidir. Aksiyolojide insan yalnızca hazır değerleri taşımaz; değerleri değerlendirir, yeniden üretir ve dönüştürür. Etik, aşkın ve değişmez bir norm listesinin uygulanmasına indirgenmez; insanın başkalarıyla ve ortak dünyayla ilişkisi içinde ortaya çıkan bir oluş pratiği haline gelir. Siyaset, yalnızca iktidarın dağılımı değil, insanların kendi oluşlarına katılabilecekleri koşulların yaratılması sorununa dönüşür. Hukuk yalnızca insanı koruyan bir sistem değil, insan failiyetinin gelişmesini ve korunmasını mümkün kılan bir çerçeve olarak yeniden düşünülür. Eğitim, belirli bir insan tipini üretmekten çok insanın kendi düşüncesini ve yaşamını oluşturma kapasitesini geliştirme problemi haline gelir.
Bu bütünlük hümanotolojiyi eklektik olmaktan çıkaran önemli bir özelliktir. Farklı disiplinleri yan yana getirmesi değil, onları tek bir ontolojik sorunun çevresinde yeniden düzenlemesi söz konusudur: İnsan nasıl oluşur ve kendi oluşuna nasıl katılır?
Üçüncü ve daha belirleyici özgünlük, hümanotolojinin kendisini mevcut felsefi geleneklerden ayırma biçimidir. Varoluşçu düşünce insanın kendisini kurma boyutunu güçlü biçimde görünür kılmıştır. Fenomenoloji insanın yaşantısını ve dünyayla ilişkisini merkeze almıştır. Hermenötik insanın kendisini ve dünyasını anlamlandırma biçimlerini incelemiştir. Genealogik yaklaşımlar insanın tarihsel ve iktidarsal olarak nasıl kurulduğunu göstermiştir. İlişkisel yaklaşımlar insanın başkalarından bağımsız düşünülemeyeceğini ortaya koymuştur. Posthümanist düşünce ise insanın mutlak merkeziliğini sorgulamıştır.
Hümanotolojinin iddiası bu yaklaşımlardan herhangi birinin yerine geçmek değildir. Onun özgünlüğü, bu farklı açılımların her birinde bulunan önemli doğruları insanın kendi oluşuna katılımı problemi içinde yeniden düzenlemesidir. Böylece insan yalnızca kendi kendisini kuran bir özne değildir; fakat yalnızca iktidarın, dilin, ilişkinin veya tarihin ürünü de değildir. İnsan yalnızca ilişkisel değildir; ilişkiler içinde oluşan ama ilişkilerin toplamına indirgenemeyen bir varlıktır. İnsan yalnızca biyolojik değildir; fakat biyolojiden kopuk bir anlam varlığı da değildir. İnsan yalnızca kültürel değildir; fakat kültürün ötesinde hazır bir öz taşıdığı da söylenemez.
Bu nedenle hümanotolojinin özgünlüğü bir “orta yol” bulmasında değildir. Daha önemlisi, daha önce ayrı problemlere dağıtılmış bu karşıtlıkları tek bir kurucu soruda yeniden birleştirmesidir.İnsan, kendisini oluşturan koşullar ile kendi oluşuna katılma kapasitesi arasındaki açıklıkta vardır.
Bu özgünlük, hümanotolojinin “açık failiyet” kavramında yoğunlaşır. Açık failiyet yalnızca özgür iradenin yeni adı değildir. Çünkü iradeyi tek başına merkeze almak, insanın bedensel, bilinçdışı, tarihsel, ilişkisel ve maddi koşullarını ihmal edebilir. Açık failiyet ise faili bütün koşullarından koparmadan düşünür. Aynı zamanda insanı koşullarının mekanik sonucu saymaz. Bu nedenle hümanotoloji açısından failiyet tamamlanmış bir yeti değil, insanın oluş biçimidir.
Bunun önemli bir sonucu daha vardır. İnsan yalnızca değer taşıyan bir varlık olarak değil, değer üreten, değerleri değerlendiren ve gerektiğinde dönüştüren bir varlık olarak düşünülür. Bu nedenle hümanotolojinin etiği hazır bir normatif düzeni insanın üzerine yerleştirmez. Ahlak, insanın ortak dünyadaki oluşundan doğan bir pratik olarak düşünülür. Aynı şekilde laiklik, yalnızca devlet ile din arasındaki kurumsal ayrım meselesi olmaktan çıkar; insanın düşünsel ve ahlaki failiyetinin herhangi bir dinsel veya geleneksel otorite tarafından tekelleştirilmesini önleyen bir oluş koşulu olarak yeniden anlam kazanır.
Hümanotolojinin özgünlüğü dolayısıyla yalnızca “yeni bir antropoloji” önermesinde de değildir. Daha güçlü iddia şudur: İnsan hakkında konuşurken kullandığımız temel kavramların birbirleriyle ilişkisini değiştirir. İnsan, öz, özgürlük, irade, kimlik, ahlak, toplum, doğa, beden, anlam ve değer artık ayrı ayrı çözümlenen konular olmaktan çıkar; insanın açık bir oluş sürecine katılımı bakımından yeniden düşünülür.
Paradigma iddiasının üçüncü ölçütü burada ortaya çıkar: üretkenlik. Bir felsefi paradigma yalnızca geçmiş teorileri yeniden yorumlamamalı, kendi içinden yeni araştırma problemleri çıkarabilmelidir. Hümanotolojinin merkezindeki soru bu açıdan geniş bir araştırma alanı açar. İnsan hangi koşullarda kendi oluşuna katılabilir? Eğitim bu kapasiteyi nasıl geliştirir veya engeller? Din, gelenek, ideoloji ve devlet insanın oluşunu hangi noktalarda kapatır? Biyolojik sınırlılık ile oluşsal açıklık nasıl birlikte düşünülür? Teknoloji ve yapay zekâ insan failiyetini genişletirken onu hangi yeni bağımlılıklara sokar? İnsan haklarının ötesinde, insanın kendi oluşuna katılabilmesinin koşulları nasıl kavramsallaştırılabilir? Spiritoloji, beden ile içsellik arasındaki ilişkiyi hangi ontolojik zeminde açıklayabilir?Bu sorular hümanotolojinin mevcut felsefelerin bir sentezi olmanın ötesine geçebileceğini gösterir. Çünkü bir sentez, önceden var olan kavramları bir araya getirebilir; paradigma ise yeni bir problem alanı kurar.
Burada önemli bir sınırın korunması gerekir. Hümanotolojinin paradigmatik bir felsefi yapı oluşturduğunu savunmak ile onun felsefe dünyasında yerleşmiş ve genel kabul görmüş bir paradigma olduğunu söylemek aynı şey değildir. İlk iddia, kuramsal yapının niteliğiyle ilgilidir; ikincisi ise tarihsel ve sosyolojik bir tanınma meselesidir. Hümanotolojinin ikinci anlamda paradigma haline geldiğini söylemek için başka araştırmacıların onu kullanması, eleştirmesi, geliştirmesi ve farklı araştırma alanlarında bağımsız çalışmalar üretmesi gerekir.
Buna rağmen özgünlük iddiası bugünden kurulabilir. Çünkü hümanotoloji insan problemini başka bir başlangıç noktasına taşımaktadır. Onun yeniliği yalnızca yeni sözcükler icat etmek değildir. İnsanın oluşunu, insanın kendi oluşuna katılımını ve bu katılımın koşullarını aynı ontolojik yapı içinde düşünmesidir. “Oluş” ile “açık failiyet” arasındaki bu kurucu ilişki, hümanotolojinin ayırt edici eksenini oluşturur.Dolayısıyla hümanotoloji kendisini mevcut insan felsefelerine eklenen yeni bir yorum olarak değil, insan probleminin kuruluşunu değiştiren bağımsız bir felsefi çerçeve olarak sunabilir.
Temel değişiklik “İnsan nedir?” sorusunun terk edilmesi değildir. Asıl değişiklik, bu sorunun arkasındaki varsayımın değişmesidir. İnsan önce tanımlanıp sonra oluşan bir varlık değildir. İnsan oluştuğu ölçüde kendisini meydana getirir; kendisini meydana getirdiği ölçüde de insan olarak belirginleşir.Hümanotolojinin 21. yüzyıl felsefesindeki özgün iddiası tam olarak burada ortaya çıkar: İnsan hazır bir gerçeklik değil, kendi oluşuna katılan açık bir gerçekliktir.Bu nedenle hümanotoloji yalnızca yeni bir insan teorisi önermemekte; insan hakkında düşünmenin başlangıç noktasını değiştirmektedir.