KÜÇÜK ESNAFIN BÜYÜK SESSİZLİĞİ
Sabahın erken saatlerinde bir esnafın dükkânını açarken çıkardığı kepenk sesi, aslında yalnızca metalin betona sürtünme sesi değildir. O sesin içinde kira vardır, elektrik faturası vardır, veresiye defterinden kalan eski bir mahcubiyet vardır, gün boyu kaç kişinin içeri gireceğini bilememenin tedirginliği vardır. Bir de kimseye tam olarak anlatılamayan derin bir yorgunluk vardır.
Biz çoğu zaman ekonomiyi büyük rakamlarla konuşuruz. Faiz deriz, enflasyon deriz, kur deriz, büyüme deriz, daralma deriz. Televizyon ekranlarında uzmanlar konuşur, grafikler akar, tablolar değişir. Fakat bütün bu rakamların sokağa indiği yer, çoğu zaman küçük bir dükkânın içidir. Bir bakkalın rafıdır. Bir berberin boş koltuğudur. Bir lokantacının akşam elinde kalan tenceresidir. Bir terzinin bekleyen makasıdır. Bir tamircinin “abi parça çok pahalı” derken yüzüne çöken mahcubiyetidir.
Küçük esnaf, ekonominin en küçük birimi değildir aslında; toplumun en hassas sinir ucudur.
Eskiden mahalle esnafı sadece alışveriş yapılan yer değildi. Bakkal, mahallenin haber merkeziydi. Berber, erkeklerin yarı psikoloğuydu. Terzi, düğünlerin, bayramların, ilk iş görüşmelerinin sessiz şahidiydi. Kasap kimin evinde misafir olduğunu bilirdi. Manav, kimin hasta olduğunu sezerdi. Fırıncı, sabahın karanlığında şehrin ilk duasını pişirirdi.
Bir çocuğa evin anahtarı esnafa bırakılırdı. Bir paket komşuya emanet edilirdi. “Ay başında veririm” denildiğinde yüz kızarır ama güven bozulmazdı. Veresiye defteri sadece borç defteri değildi; o defterde insanlık yazardı, komşuluk yazardı, mahcubiyet yazardı, itimat yazardı.
Şimdi o defterlerin yerini POS cihazları, dijital ödemeler, anlık fiyat değişimleri, tedarik listeleri ve banka bildirimleri aldı. Elbette zaman değişti. Değişsin de zaten. Lakin zaman değişirken insanın insana bıraktığı sıcaklık da buhar olup uçuyorsa, burada durup biraz düşünmek gerekir.
Bugün küçük esnafın yüzünde tuhaf bir tebessüm var. Ne tam gülüş, ne tam sitem. Müşteri içeri girince tebessüm ediyor ama içeride başka bir hesap dönüyor. “Bu ürünü kaça aldım, kaça satacağım, müşteri bu fiyatı görünce ne diyecek, ben indirim yapsam ayakta kalabilecek miyim, indirim yapmasam müşteri bir daha gelir mi?”
İşte küçük esnafın büyük sessizliği burada başlıyor.
Çünkü esnaf bağırmaz. Çoğu zaman şikâyet etmez. İçinden konuşur. Raf dizerken konuşur. Kasaya bakarken konuşur. Gün sonunda siftahı sayarken konuşur. Eve giderken yol boyunca susarak konuşur.
Büyük şirketler bilanço açıklar; küçük esnaf yüzünün çizgileriyle konuşur.
Bir ülkede küçük esnaf susuyorsa, aslında sokak konuşmayı bırakmış demektir. Çünkü esnaf dediğimiz insan, yalnızca mal satan kişi değildir. O, şehrin nabzını tutan kişidir. Kim evlenmiş, kim işsiz kalmış, kimin çocuğu üniversite kazanmış, kimin babası hastaneye yatmış, kimin evinde tencere zor kaynıyor; bunları çoğu zaman önce mahalle esnafı bilir.
Ama şimdi o esnaf kendi derdinden başkasının derdine yetişemiyor. Çünkü onun da nefesi daralıyor. Kirası artıyor. Maliyeti artıyor. Personel gideri artıyor. Vergisi, primi, elektriği, suyu, muhasebesi, pos komisyonu, tedarik baskısı, stok riski derken adamın omuzlarına küçük bir dükkân değil, koca bir dünya yükleniyor.
Sonra biz dışarıdan bakıp kolayca hüküm veriyoruz: “Esnaf da çok pahalı satıyor.” Belki haklı olduğumuz yerler vardır. Elbette fırsatçısı da vardır, işini kötü yapanı da vardır, müşteriyi yolunacak kaz göreni de vardır. Zaten insanın olduğu yerde kusur da vardır. Fakat bütün küçük esnafı birkaç kötü örnek üzerinden mahkûm etmek, bu memleketin sokak hafızasına haksızlık olur.
Çünkü küçük esnafın çoğu, ne zengin olmanın ne de büyük sermaye sahibi olmanın peşindedir. Onun derdi çoğu zaman çok basittir: Dükkân dönsün, ev geçinsin, çocuk okusun, borçlar aksamasın, müşteri de kırılmasın.
Ne kadar sade bir cümle gibi duruyor değil mi?
Ama bugünün şartlarında bu cümle bazen bir insanın bütün ömrünü öğüten değirmene dönüşebiliyor.
Bir de küçük esnafın görünmeyen bir psikolojisi var. Her sabah dükkânı açmak, her gün umut etmek, her akşam hesap yapmak kolay değildir. İnsan bazen sadece para kaybetmez; hevesini de kaybeder. Eskiden severek yaptığı işi, zamanla ağır bir mecburiyet gibi taşımaya başlar.
Müşteriyle sohbet etmek ister, ama kafasında ödeme günü vardır. Çaya davet etmek ister, ama çayın bile hesabını yapar hâle gelmiştir. Güler yüz göstermek ister, ama geceden kalma bir uyku borcu, akılda bekleyen çek, bankadan gelen mesaj, tedarikçiden gelen zamlı liste yüzüne perde olur.
İşte bu yüzden küçük esnafın meselesi yalnızca ekonomik değildir. Bu mesele aynı zamanda sosyolojiktir, psikolojiktir, kültüreldir, hatta ahlakidir. Çünkü küçük esnafın zayıflaması demek, mahalle kültürünün de zayıflaması demektir.
Bir sokakta bakkal kapanırsa, sadece bir dükkân eksilmez. O sokaktan bir selam eksilir. Bir hatır sorma eksilir. Bir “çocuğu gönder, ben veririm” cümlesi eksilir. Bir “ablan hasta mı, birkaç gündür görünmüyor” dikkati eksilir. Bir “sonra ödersin” merhameti eksilir.
Zincir mağazalar ürün verir, sistem verir, düzen verir, bazen daha ucuz fiyat da verir. Bunların hepsi önemlidir. Fakat küçük esnaf başka bir şey verir: İnsan teması verir. Tanıdıklık verir. Mahalle kokusu verir. Dükkânın kapısından girince adını bilen birinin sesini verir.
İnsan bazen sadece ekmek almaya gitmez; görünmeye gider. Hatırlanmaya gider. “Nasılsın?” sorusunun gerçekten sorulduğu bir yere gider.
Şimdi sormak gerekir: Biz modernleşirken, hızlanırken, dijitalleşirken, zincirleşirken neyi kaybediyoruz?
Belki daha hızlı alışveriş yapıyoruz ama daha az selamlaşıyoruz. Belki daha düzenli raflardan ürün alıyoruz ama daha az hatır soruyoruz. Belki her şey barkodlu, fişli, sistemli hâle geliyor ama insan ilişkileri yavaş yavaş isimsizleşiyor.
Bunun adı ilerleme midir, eksilme midir; orası biraz da vicdan meselesidir.
Elbette kimse geçmişi olduğu gibi geri getiremez. Eski mahalle, eski bakkal, eski veresiye defteri, eski insan ilişkileri bugünün dünyasında aynı biçimde yaşayamaz. Fakat mesele geçmişe romantik bir ağıt yakmak değildir. Mesele, değişirken insan kalıp kalamadığımızdır.
Küçük esnafın ayakta kalması için sadece ekonomik destekler, kredi paketleri, vergi kolaylıkları, kira düzenlemeleri yetmez. Bunlar elbette önemlidir. Ama toplum olarak bizim de küçük esnafa bakışımızı yeniden insanileştirmemiz gerekir.
Alışveriş yaptığımız insanı sadece fiyat etiketi üzerinden değerlendirmemeliyiz. Onun da bir evi, bir yükü, bir kaygısı, bir sabah duası, bir gece uykusuzluğu olduğunu unutmamalıyız.
Bazen küçük bir alışveriş, bir esnaf için sadece satış değildir; “Bugün de siftah yaptık” diyebilmenin iç ferahlığıdır.
Bazen içeri girip selam vermek bile önemlidir. Çünkü insanın sadece kazanca değil, görülmeye de ihtiyacı vardır.
Küçük esnafın sessizliğini duymak gerekir. Çünkü o sessizlik büyürse, bir gün sokaklarımızda çok ışıklı tabelalar olabilir ama sıcak insan yüzleri azalır. Ürün buluruz, ama muhabbet bulamayız. İndirim buluruz, ama hatır bulamayız. Kampanya buluruz, ama komşuluk bulamayız.
Ve belki de en kötüsü şudur: Her şeyin satıldığı bir dünyada, güveni satın alacak bir yer bulamayız.
O yüzden küçük esnaf sadece küçük esnaf değildir. O, bu toplumun günlük ahlakıdır. Mahallenin hafızasıdır. Şehrin nefesidir. Sokağın vicdanıdır.
Kepenk sesi bazen ticaretin değil, hayatın sesidir.
Ve unutmayalım: Bir ülkede küçük esnafın yüzü gülmüyorsa, o ülkede sokaklar biraz eksik yürür. Bir şehirde esnaf susmuşsa, o şehrin kalbi kısık sesle atıyordur. Bir mahallede bütün dükkânlar birbirine benzemeye başlamışsa, orada hayatın rengi de yavaş yavaş soluyordur.
Küçük esnafın büyük sessizliğini duymak, sadece alışveriş meselesi değildir. Bu, insan kalma meselesidir.